- گروه : اقتصادی
- شماره : 8286
گزارشی از وضعیت نگرانکننده منابع آب؛
بحران آب خراسانشمالی؛ نتیجه برداشتهای بیرویه
کاهش شدید دبی رودخانهها، افزایش برداشتهای غیرمجاز و تداوم خشکسالیهای چندساله، منابع آب خراسان شمالی را به مرز بحران رسانده و مسئولان نسبت به پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی این روند هشدار میدهند.
به گزارش گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «عصر اترک»، خراسان شمالی طی سالهای اخیر با کاهش مستمر بارندگی و افت منابع آبی روبهرو بوده است؛ وضعیتی که بهتدریج رودخانهها، چشمهها و قنوات استان را تحتتأثیر قرار داده و نشانههای آن در کاهش محسوس دبی آبهای سطحی نمایان شده است.
در کنار خشکسالیهای پیدرپی، افزایش برداشت از منابع آب سطحی و زیرزمینی، بهویژه در بخش کشاورزی، فشار مضاعفی بر این منابع وارد کرده و نگرانیها درباره تداوم تأمین آب شرب، کشاورزی و پایداری زیستمحیطی را افزایش داده است.
در این شرایط، مسئولان حوزه آب، محیطزیست و دستگاه قضایی با هشدار نسبت به پیامدهای ادامه روند فعلی، بر ضرورت مدیریت یکپارچه منابع آب، برخورد با برداشتهای غیرمجاز و اصلاح الگوی مصرف تأکید دارند؛ موضوعی که محور اصلی این گزارش تحلیلی را شکل میدهد.
برداشت سالانه ۴۶۵ میلیون مترمکعب آب
مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسانشمالی در گفتگو با خبرنگار ما، با اشاره به وضعیت نگرانکننده منابع آب سطحی خراسان شمالی، اظهار کرد: بر اساس نتایج آماربرداری سراسری مرحله سوم منابع آب، میزان برداشت از منابع آب سطحی استان سالانه حدود ۴۶۵ میلیون مترمکعب است که نزدیک به ۴۷ درصد از کل آب استحصالشده استان را شامل میشود.
سید عقیل مرتضوی افزود: بررسی آمار ۲۶ ایستگاه هیدرومتری رودخانههای استان نشان میدهد بیش از ۵۰ درصد دبی رودخانهها کاهش یافته است؛ بهگونهای که در حوزه آبریز اترک، سرشاخه رودخانه قلجق شیروان با ۸۵ درصد کاهش، رودخانه قتلیش در بالادست سد شیریندره با ۸۲ درصد کاهش، رودخانه آغمزار در خروجی استان با ۹۳ درصد کاهش و رودخانه قلعهسفید در بالادست سد بیدواز اسفراین با ۷۶ درصد کاهش نسبت به دوره بلندمدت مواجه شدهاند.
مرتضوی ادامه داد: این کاهش محسوس آبدهی، علاوه بر کاهش آورد رودخانهها، مشکلات جدی در تأمین آب شرب شهرهای بزرگ و آب کشاورزی اراضی پاییندست ایجاد کرده است.
به گفته وی: کاهش بیش از ۵۰ درصدی نزولات جوی در سال آبی گذشته و تأثیر مستقیم آن بر چشمهها و قنوات، موجب افزایش برداشت از منابع آب سطحی شده است.
برداشت میلیونی آب از حاشیه رودخانهها
مرتضوی تصریح کرد: طبق آماربرداری انجامشده، تعداد ۴ هزار و ۷۰۸ دستگاه موتور تلمبه که عمدتاً بهصورت موقت در حاشیه رودخانهها نصب شدهاند، سالانه بیش از ۳۰ میلیون مترمکعب آب از منابع سطحی برداشت میکنند.
وی ادامه داد: همچنین حدود ۲۳۷ میلیون مترمکعب آب از طریق یکهزار و ۳۰۳ سردهنه برای باغات و اراضی کشاورزی استان توزیع میشود.
مرتضوی با اشاره به اقدامات کنترلی انجامشده، گفت: با توجه به خشکسالیهای پیدرپی و کاهش محسوس دبی رودخانهها، نظارت بر این منابع با راهاندازی گروههای گشت و بازرسی تشدید شده و در نتیجه، برداشتهای غیرمجاز آب سطحی در دو سال اخیر حدود ۶۰ درصد کاهش یافته است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسانشمالی، تغییر اقلیم، کاهش بارشها، افت آبدهی منابع آب زیرزمینی، پایین بودن ارزش اقتصادی آب، تغییر الگوی کشت، توسعه اراضی کشاورزی، رشد جمعیت و وابستگی معیشت روستاییان به کشاورزی را از مهمترین دلایل افزایش برداشتهای غیرمجاز عنوان کرد و افزود: پایین بودن نرخ جرائم، بهروز نبودن قوانین و ضعف بازدارندگی آنها نیز در تشدید این پدیده مؤثر بوده است.
جمعآوری ۵۸۹ حلقه چاه غیرمجاز
مرتضوی درباره اقدامات انجامشده برای مقابله با برداشتهای غیرمجاز، گفت: در سال گذشته ۲۱۵ حلقه چاهک و موتور تلمبه غیرمجاز جمعآوری و مسدود شد که منجر به ذخیرهسازی حدود ۲/۱ میلیون مترمکعب آب شد. همچنین در سال جاری تاکنون ۳۷۴ حلقه چاه غیرمجاز در دشتهای استان مسدود و منصوبات غیرمجاز جمعآوری شده که در نتیجه آن حدود ۴/۵ میلیون مترمکعب آب به چرخه طبیعی بازگشته است.
وی در خصوص پایش هوشمند رودخانهها اظهار کرد: پایش منابع آب سطحی استان با استفاده از سامانه «سامیر»، فناوریهای سنجش از دور، تصاویر ماهوارهای، پهپادها، LiDAR و سامانههای GIS در حال انجام است. همچنین آورد رودخانهها از طریق ۲۶ ایستگاه هیدرومتری بهصورت آنلاین و دستی، روزانه، ماهانه و سالانه رصد میشود.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسانشمالی در پایان با هشدار نسبت به آینده رودخانههای استان، گفت: در صورت تداوم شرایط فعلی، دبی رودخانههای اصلی استان بیش از ۷۰ درصد نسبت به دوره بلندمدت کاهش خواهد یافت.
وی افزود: از آنجا که بیش از ۸۵ درصد آب استان در بخش کشاورزی مصرف میشود، تداوم این روند منجر به افزایش تنش و اختلاف بین حقابهبران خواهد شد.
مرتضوی تأکید کرد: جلوگیری از توسعه سطح زیرکشت، پرهیز از کشت محصولات آببر و حمایت از کشاورزان در استفاده از سیستمهای نوین آبیاری و کشتهای جایگزین، میتواند بخشی از تنشهای پیشرو را کاهش دهد.
سهم کشاورزی سنتی کاهش یافته است
فرماندار بجنورد در گفتگو با خبرنگار ما، با اشاره به برداشتهای غیرمجاز آب در این شهرستان، گفت: برداشتهای غیرمجاز توسط یک گروه واحد انجام نمیشود، اما شدت و فراوانی آن در برخی گروهها بیشتر است.
محمدرضا موفق اظهار کرد: از نظر تعداد، بیشترین برداشتهای غیرمجاز توسط کشاورزان خرد و سنتی انجام میشود و از نظر حجم برداشت، بهرهبرداران نیمهصنعتی و کشاورزان بزرگ در صدر قرار دارند؛ همچنین صنایع کوچک و کارگاههای محلی نیز در این زمینه نقش دارند.
موفق با اشاره به نارضایتی کشاورزان نسبت به مدیریت منابع آب، افزود: از دیدگاه اجتماعی، نارضایتی کشاورزان بیشتر از آنکه ناشی از کمبود آب باشد، ریشه در احساس بیعدالتی، حذف از فرآیندهای تصمیمگیری و تهدید معیشت و هویت آنان دارد. کشاورزان معتقدند منابع آب به نفع شهرها، صنایع و پروژههای بزرگ تخصیص داده میشود و سهم کشاورزی سنتی کاهش یافته یا حذف شده است.
نصب کنتور هوشمند بر چاههای کشاورزی
فرماندار بجنورد درباره اقدامات انجامشده برای مدیریت بحران آب در سطح شهرستان تصریح کرد: در بخش فنی و زیرساختی، تشکیل و تقویت گروههای گشت و بازرسی، کنترل و پایش منابع آب و نصب کنتورهای هوشمند بر روی چاههای کشاورزی، صنعتی و موتور تلمبههای مجاز در دستور کار قرار گرفته است.
موفق ادامه داد: در حوزه قانونی و نظارتی نیز اخذ احکام قضایی برای انسداد چاهها و چاهکهای غیرمجاز، جمعآوری منصوبات غیرقانونی، تشدید برخورد با برداشتهای غیرمجاز، اعمال جریمه، پلمپ و قطع برق چاههای متخلف، همکاری با جهاد کشاورزی در مدیریت حقابهها و رفع تصرف از بستر رودخانهها انجام شده است.
وی افزود: در بخش مدیریتی و سیاستگذاری، محدودیت در صدور مجوز حفر چاه و کاهش و تعدیل پروانه چاههای کشاورزی در دشتهای ممنوعه اجرا شده و در حوزه اجتماعی و فرهنگی نیز آموزشهای صرفهجویی در مصرف آب، اطلاعرسانی درباره بحران آب، اجرای طرح دانشآموزی نجات آب (داناب) و برگزاری نشستهای فرهنگسازی با کشاورزان و نهادهای مرتبط دنبال میشود.
فرماندار بجنورد درباره میزان هماهنگی بین بخشداریها، منابع آب و محیطزیست، گفت: این هماهنگی اثربخش بوده و بخشداریها در بیشتر موارد همکاری لازم برای کاهش نارضایتیهای اجتماعی را داشتهاند. بهطورکلی، کارآمدی در سطح تصمیمگیری قوی، در سطح اجرا متوسط و در شرایط بحرانی نسبتاً بهتر اما موقتی بوده است.
موفق در پایان با اشاره به برنامههای تنبیهی و تشویقی برای کاهش برداشتهای غیرمجاز، بیان کرد: شناسایی و مسدودسازی چاههای غیرمجاز، نصب کنتورهای هوشمند، محدودسازی برداشت از چاههای مجاز، اعمال جریمه، قطع برق، پلمپ چاههای متخلف و برخورد قانونی با اضافهبرداشتها از جمله اقدامات تنبیهی است و در کنار آن، حمایت از اجرای سامانههای نوین آبیاری و آموزش و ترویج مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی بهعنوان اقدامات تشویقی در حال اجراست.
اترک به کمترین دبی چند دهه رسید
مدیرکل حفاظت محیطزیست خراسان شمالی در گفتگو با خبرنگار ما، گفت: برداشتهای غیرمجاز از رودخانه اترک و تداوم خشکسالیهای چند سال اخیر باعث کاهش شدید دبی این رودخانه و رسیدن آن به کمترین میزان در چند دهه گذشته شده است.
وی افزود: برداشتهای غیرمجاز از رودخانه اترک در کنار کاهش بارندگی و خشکسالیهای پیدرپی، موجب شده سطح آب این رودخانه به پایینترین حد خود طی سالهای اخیر برسد.
رضا شکاریان تصریح کرد: در برخی نقاط که پساب تصفیهخانه شهر بجنورد وارد رودخانه میشود، برداشت و استفاده از این آب به دلیل نداشتن استانداردهای لازم برای مصارف کشاورزی ممنوع است و نظارت بر این موضوع بر عهده سازمان جهاد کشاورزی است.
مدیرکل حفاظت محیطزیست خراسان شمالی با اشاره به وضعیت پایش کیفی آب رودخانه اترک، بیان کرد: نمونهبرداری از آب رودخانه بهصورت فصلی انجام میشود، اما به دلیل کاهش دبی و خشک شدن بخش زیادی از مسیر رودخانه، کیفیت آب نیز کاهش یافته است.
شکاریان تصریح کرد: موضوع رسوبگذاری در رودخانه کاملاً با بحث آلودگی متفاوت است و رسوبگذاری عمدتاً در اثر جریانات لحظهای و وقوع سیلابهای ناگهانی رخ میدهد.
وی ادامه داد: تخریب رودخانه اترک به شکل فیزیکی و گسترده اتفاق نیفتاده است، اما در برخی موارد تصرفات، ساختوسازهای غیرمجاز و کشت و کار در حریم رودخانه مشاهده میشود که برخورد قانونی با این موارد باید از سوی متولیان مربوطه انجام شود.
افزایش چاههای غیرمجاز در خراسان شمالی
دادستان بجنورد در گفتگو با خبرنگار ما، با ابراز نگرانی از وضعیت برداشت غیرمجاز آب در خراسان شمالی، اعلام کرد: این مسئله بهویژه در شهرستانهای اسفراین، جاجرم، شوقان و جوین، وضعیت را بحرانی کرده است.
سید جواد ایلالی افزود: باوجود تلاشهای مستمر و اقدامات پیشگیرانه و قانونی در سالهای اخیر، آمار چاههای غیرمجاز در استان، مانند سایر نقاط کشور، متأسفانه در حال افزایش بوده است. خشکسالیهای پیدرپی و برداشتهای بیرویه از منابع آب زیرزمینی خراسان شمالی طی سالیان متمادی، وضعیت استان را به این نقطه رسانده است.
وی گفت: دادستانی با صدور دستورات قضایی، انسداد چاههای غیرمجاز را در دستور کار قرار داده و با متخلفان به طور قاطع برخورد میکند.
ایلالی تأکید کرد: دادستانی بهعنوان مدعیالعموم، علاوه بر اقدامات پیشگیرانه، جلسات تعاملی با مسئولان ذیربط را نیز برگزار میکند تا از حقوق عامه در این زمینه محافظت شود.
ضعف نظارت؛ تهدید منابع آب استان
وی همچنین بر چالشهای اجرای قوانین مربوط به آب، از جمله قانون توزیع عادلانه آب، مصوب ۱۳۶۱ و قوانین شورای عالی آب، تأکید کرد.
ایلالی معتقد است: خشکسالیهای پیدرپی، عدم مدیریت دقیق و هدفمند بر منابع آبی، سازوکارهای نظارتی ضعیف و سوءاستفادههای مختلف، اجرای این قوانین را با چالشهای جدی مواجه کرده است.
وی در ادامه از تلاش دادستانی برای جلب مشارکت مردمی و همکاری با ادارات آب و فاضلاب برای پیشگیری از حفر چاههای غیرمجاز و اصلاح الگوی مصرف خبر داد و افزود: علاوه بر اعمال تدابیر پیشگیرانه، برخورد قانونی با ترک فعل اشخاص حقوقی و اجرای مجازاتهای قانونی در پروندههای دارای قابلیت اجرا نیز کماکان در دستور کار است.
پیامدهای زیستمحیطی برداشت غیرمجاز آب
دادستان بجنورد اظهار داشت: برداشت غیرمجاز آب، پیامدهای جدی اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی از جمله فرونشست زمین، آسیب به منابع زیرزمینی، افت شدید سطح آب، بروز مشکلات زیستمحیطی، افزایش مهاجرت و بروز مشکلات اجتماعی را به دنبال داشته است.
وی تأکید کرد: باتوجهبه اینکه خراسان شمالی در ردیف استانهای خشک و کمبارش به شمار میرود، این مسئله تأثیرات بسیار منفی بر کشاورزی و دامداری نیز بر جای گذاشته است.
ایلالی در پایان بر لزوم فرهنگسازی، برخورد قاطع با مجرمان، اصلاح قوانین و نظارت مستمر بر منابع آب تأکید کرد و خواستار ایجاد وحدت رویه و انسجام در حوزههای راهبردی از سوی مسئولان ذیربط و انجام کارهای فرهنگی با مشارکتهای مردمی شد.
وی همچنین بر لزوم ایفای رسالتهای ذاتی و قانونی مسئولان ذیربط در حوزه آمایش سرزمینی و اصلاح الگوی کشت تأکید کرد.
نتیجه گیری: منابع آب خراسان شمالی در وضعیت بحرانی قرار دارند؛ برداشت سالانه ۴۶۵ میلیون مترمکعب و کاهش دبی رودخانهها همراه با خشکسالیهای پیدرپی، تأمین آب شرب و کشاورزی را با مشکل مواجه کرده است. برداشتهای غیرمجاز، بهویژه توسط کشاورزان خرد و بهرهبرداران بزرگ، پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی جدی به دنبال داشته است.
باوجود اقدامات قانونی، کنترلی و فرهنگی، نیاز به هماهنگی بیشتر نهادها، اصلاح قوانین و تغییر الگوی کشت احساس میشود. مدیریت پایدار منابع آب و مشارکت مردم تنها راه جلوگیری از تشدید بحران در استان است.
تهیه و تنظیم گزارش: عبدالله یزدانی
انتهای خبر/
لینک کوتاه خبر
نظر / پاسخ از
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نفری باشید که نظر میگذارید!
