تغییر سبک زندگی یکی از اصلی‌ترین عوامل کاهش نرخ باروری در ایران

وی با بیان اینکه تغییر سبک زندگی یکی از اصلی‌ترین عوامل کاهش نرخ باروری در ایران است، اظهار کرد: بر اساس آمارهای سال ۱۴۰۳، نرخ باروری کل کشور از حدود ۶.۵ فرزند در دهه ۶۰ به حدود ۱.۵ فرزند یا حتی کمتر کاهش یافته و تعداد تولدها برای نخستین بار به زیر یک میلیون رسیده است. در خراسان شمالی نیز نرخ باروری حدود ۲.۱ فرزند است که بالاتر از میانگین کشوری محسوب می‌شود، اما روند کلی کاهش را دنبال کرده و با چالش‌هایی همراه بوده است.

کارشناس دکتری تخصصی مشاوره افزود: تغییرات سبک زندگی تحت تأثیر شهرنشینی سریع، جهانی شدن فرهنگ‌ها و فشارهای اقتصادی ـ اجتماعی، به‌طور مستقیم بر تصمیم‌گیری زوجین برای فرزندآوری اثر گذاشته و منجر به تأخیر در ازدواج، کاهش تعداد فرزندان مطلوب و حتی گرایش به زندگی بدون فرزند در برخی موارد شده است.
بهادری با اشاره به نقش اشتغال و تحصیلات زنان گفت: افزایش سطح تحصیلات عالی بانوان و ورود گسترده آنان به بازار کار یکی از مهم‌ترین عوامل کاهش فرزندآوری است. بسیاری از زنان جوان اولویت خود را به پیشرفت شغلی، استقلال مالی و تحقق اهداف شخصی می‌دهند و همین امر باعث می‌شود نقش سنتی مادری با چالش‌هایی مانند تداخل زمانی کار تمام‌وقت و مراقبت از کودک، خستگی روانی و کاهش فرصت برای فرزندپروری مواجه شود. مطالعات نشان می‌دهد زنان شاغل یا دارای مدرک بالاتر به‌طور متوسط فرزند کمتری دارند، زیرا فرزندآوری را مانعی برای پیشرفت حرفه‌ای می‌دانند. در خراسان شمالی نیز با گسترش آموزش عالی و فرصت‌های شغلی، بسیاری از زوجین تا تثبیت موقعیت شغلی زن، فرزندآوری را به تعویق می‌اندازند.

وی افزود: مهاجرت نیز عامل مهمی در کاهش فرزندآوری است. مهاجرت جوانان از روستاها و شهرهای کوچک به مراکز استان یا شهرهای بزرگ‌تر مانند تهران و مشهد، یا حتی خارج از کشور، به دلیل جستجوی فرصت‌های شغلی و تحصیلی بهتر، موجب تأخیر در تشکیل خانواده می‌شود. در محیط‌های جدید، هزینه‌های بالای زندگی، مسکن کوچک‌تر و فشارهای اقتصادی ـ اجتماعی باعث می‌شود زوجین ازدواج را دیرتر انجام دهند یا تعداد فرزندان خود را محدود کنند. در خراسان شمالی نیز بخشی از جمعیت جوان به دلیل محدودیت‌های اقتصادی به استان‌های همجوار یا پایتخت مهاجرت کرده‌اند که این امر به کاهش نرخ ازدواج و فرزندآوری کمک کرده است.

بهادری با اشاره به عوامل تأخیر در فرزندآوری گفت: نگرانی‌های اقتصادی از جمله هزینه‌های سنگین مسکن، آموزش، درمان و معیشت روزانه، زوجین را وادار می‌کند تا منتظر ثبات مالی کامل بمانند؛ وضعیتی که اغلب سال‌ها طول می‌کشد یا هرگز محقق نمی‌شود. تورم بالا و بی‌ثباتی اقتصادی این ترس را تشدید می‌کند. همچنین نگرانی از آینده فرزند، مانند رقابت شدید آموزشی، بیکاری جوانان، مسائل زیست‌محیطی و ناامنی اجتماعی، باعث می‌شود برخی زوجین آوردن فرزند به این جهان را مسئولانه ندانند.

وی افزود: فردگرایی مدرن و تغییر اولویت‌ها نیز نقش مهمی دارد. نسل جوان بیشتر بر رشد فردی، سفر، تفریح، سلامتی و روابط زوجین بدون فرزند تمرکز می‌کند. رسانه‌های اجتماعی نیز سبک زندگی بدون فرزند یا تک‌فرزندی را ترویج کرده‌اند. فشارهای روانی مانند اضطراب والدگری، ترس از ناتوانی در تربیت درست، مقایسه با دیگران و چشم‌وهم‌چشمی در هزینه‌ها نیز از دیگر دلایل کاهش فرزندآوری است.

این کارشناس خاطرنشان کرد: این عوامل نه‌تنها تعداد فرزندان را کاهش داده بلکه فاصله بین ازدواج و تولد فرزند اول را نیز افزایش داده است؛ گاهی این فاصله بیش از پنج سال طول می‌کشد. برای مقابله با این روند، نیاز به سیاست‌های جامع اقتصادی مانند تسهیلات واقعی مسکن و اشتغال، اقدامات فرهنگی برای ترویج مزایای فرزندآوری و حمایت‌های روانی از طریق مراکز مشاوره پیش از اقدام به فرزندآوری احساس می‌شود تا استرس زوجین کاهش یافته و انگیزه روانی برای تشکیل خانواده بزرگ‌تر ایجاد شود.

افزایش استرس و نگرانی خانواده‌ها سبب کاهش نرخ باروری

بهادری با بیان اینکه فرزندآوری یکی از مهم‌ترین تصمیم‌های زندگی زوجین است و تحت تأثیر شرایط اقتصادی، روانی، فرهنگی و اجتماعی قرار دارد، اظهار کرد: کاهش نرخ باروری در سال‌های اخیر نشان‌دهنده افزایش استرس و نگرانی خانواده‌ها در این زمینه است. اصلی‌ترین استرس‌ها شامل مشکلات معیشتی، تعارض نقش‌های شغلی و خانوادگی، اضطراب‌های روانی مرتبط با والدگری و ترس از آینده نامطمئن اقتصادی و اجتماعی است.

وی افزود: حمایت‌های اجتماعی از سوی دولت، نهادهای عمومی و مراکز مشاوره نقش کلیدی در کاهش این استرس‌ها دارند؛ زیرا با ایجاد حس امنیت و حمایت، انگیزه فرزندآوری را افزایش داده و موانع را کمتر می‌کنند. یکی از مهم‌ترین عوامل بازدارنده فرزندآوری استرس اقتصادی است. پژوهش‌ها نشان می‌دهد حدود ۷۵ درصد جوانان ایرانی مسائل اقتصادی را اصلی‌ترین مانع فرزندآوری می‌دانند.

این کارشناس با اشاره به سیاست‌های حمایتی دولت گفت: قانون جوانی جمعیت شامل مشوق‌های متنوعی است که بار مالی خانواده‌ها را سبک می‌کند؛ از جمله وام قرض‌الحسنه تولد فرزند، اختصاص سهام صندوق‌های سرمایه‌گذاری به نام فرزند، تسهیلات خرید یا ساخت مسکن برای خانواده‌های دارای فرزند، افزایش مرخصی زایمان و مرخصی پدران، اولویت استخدام برای والدین دارای فرزند، تخفیف در خرید خودرو داخلی، پوشش بیمه‌ای گسترده برای درمان ناباروری، بیمه مادران باردار و ترویج زایمان طبیعی برای کاهش هزینه‌ها. این حمایت‌ها با کاهش فشارهای مالی، حس امنیت اقتصادی ایجاد کرده و خانواده‌ها را به تصمیم‌گیری مثبت برای فرزندآوری ترغیب می‌کند.

وی افزود: مشاوره‌های ساختارمند پیش از ازدواج و فرزندآوری نیز استحکام خانواده را افزایش داده و تمایل به فرزندآوری را تقویت می‌کند. مراکز مشاوره وابسته به بهزیستی و وزارت بهداشت خدماتی مانند مدیریت استرس والدگری، حل تعارضات زوجی و حمایت از زوجین نابارور ارائه می‌دهند که به‌ویژه برای بانوان شاغل ـ که حدود ۶۷ درصد آنان استرس ناشی از تعارض نقش‌ها را تجربه می‌کنند ـ بسیار مفید است.

خراسان شمالی به‌عنوان یکی از جوان‌ترین استان‌های کشور

بهادری با اشاره به تجربه خراسان شمالی گفت: قرارگاه جوانی جمعیت زیر نظر دانشگاه علوم پزشکی با برنامه‌های آموزشی و حمایتی توانسته نرخ باروری استان را نزدیک به سطح جایگزینی و میانگین کشوری نگه دارد. این استان به‌عنوان یکی از جوان‌ترین استان‌های کشور، الگویی برای کاهش استرس از طریق حمایت‌های محلی محسوب می‌شود.

وی در ادامه گفت: حمایت‌های اجتماعی مانند یک شبکه ایمنی عمل می‌کنند؛ حمایت‌های اقتصادی بار مالی خانواده‌ها را کاهش می‌دهند و حمایت‌های روان‌شناختی و آموزشی اضطراب‌ها را مدیریت می‌کنند. بدون این حمایت‌ها، استرس‌های معیشتی و روانی موجب کاهش بیشتر نرخ فرزندآوری خواهد شد. تجربه جهانی نیز نشان می‌دهد کشورهایی با حمایت‌های گسترده مانند مرخصی‌های طولانی والدینی و خدمات مشاوره، موفق‌تر در حفظ نرخ باروری بوده‌اند. در ایران نیز اجرای کامل‌تر قانون جوانی جمعیت و گسترش خدمات مشاوره می‌تواند انگیزه خانواده‌ها را افزایش داده و به جوانی جمعیت کمک کند. این حمایت‌ها نه‌تنها استرس را کاهش می‌دهند بلکه حس امید و امنیت را به خانواده‌ها بازمی‌گردانند.

بهادری با بیان اینکه فرزندآوری یکی از تصمیمات کلیدی در زندگی زوجین است و ابعاد اقتصادی، اجتماعی و روانی عمیقی دارد، اظهار کرد: در جامعه امروز ایران بسیاری از زوج‌های جوان به دلیل اضطراب‌های والدگری، ترس از مسئولیت، تغییر سبک زندگی و نگرانی از آینده تمایل کمتری به داشتن فرزند نشان می‌دهند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد حدود ۷۷ درصد زوجین ایرانی تمایلی به فرزندآوری ندارند و عوامل روانی مانند نبود امنیت روانی و امید به آینده نقش مهمی در این کاهش ایفا می‌کند.

کارشناس مشاور خانواده افزود: انگیزه روانی را می‌توان از طریق راهکارهای هدفمند تقویت کرد. این راهکارها بر پایه افزایش آمادگی روانی، مدیریت اضطراب‌ها و برجسته کردن جنبه‌های مثبت والدگری تمرکز دارند. یکی از مؤثرترین راهکارها دسترسی آسان به مشاوره‌های تخصصی پیش از ازدواج و پیش از فرزندآوری است. این مشاوره‌ها به زوجین کمک می‌کند اضطراب‌های خود را مدیریت کنند، انتظارات واقع‌بینانه بسازند و آمادگی روانی برای پذیرش مسئولیت فرزند داشته باشند. مطالعات نشان می‌دهد مشاوره پیش از ازدواج تمایل به فرزندآوری را تقویت کرده و استحکام خانواده را افزایش می‌دهد.

وی با اشاره به نقش آموزش گفت: بسیاری از زوجین جنبه‌های مثبت والدگری را نادیده می‌گیرند. آموزش می‌تواند با برجسته کردن این فواید، انگیزه درونی ایجاد کند. فرزندان با رفتارهای طبیعی خود استرس و افسردگی والدین را کاهش داده و امید به زندگی را افزایش می‌دهند. خانواده‌های دارای فرزند سطح بالاتری از رضایت روانی و هیجان دارند و والدگری صفاتی مانند ایثار، صبر، مسئولیت‌پذیری و احساس تأثیرگذاری را تقویت می‌کند.

بهادری افزود: فرزندآوری همچنین می‌تواند روابط زوجی را بهبود بخشد، مهارت‌های ارتباطی را ارتقا دهد و زوجین را به‌عنوان یک تیم خانوادگی نزدیک‌تر کند. برنامه‌های آموزشی مانند کارگاه‌های پیش از ازدواج و رسانه‌ها در چارچوب قانون جوانی جمعیت می‌توانند این فواید را ترویج کنند.

این کارشناس با اشاره به اهمیت فرهنگ‌سازی گفت: یکی از اصلی‌ترین موانع روانی، نبود امید به آینده است. راهکارها شامل ترویج ارزش‌های مثبت فرزندآوری، ایجاد امنیت روانی و الگوسازی از طریق رسانه‌هاست. نمایش خانواده‌های شاد و موفق با چند فرزند در فیلم‌ها و سریال‌ها می‌تواند تردیدها را کاهش دهد. همچنین معرفی الگوهای موفق جوان که فرزندآوری را تجربه‌ای مثبت می‌دانند، نقش مهمی در ایجاد انگیزه دارد.

وی افزود: حمایت‌های روان‌شناختی نیز برای مدیریت چالش‌ها ضروری است. این حمایت‌ها به زوجین کمک می‌کند تعارض نقش‌ها را حل کنند، برای تغییرات آماده شوند و از زوجین نابارور یا مردد حمایت شود. برای بانوان شاغل، مشاوره در زمینه تعادل کار و خانواده بسیار مفید است و نشان می‌دهد والدگری تجربه‌ای شیرین اما پیچیده است که با حمایت می‌توان از آن لذت برد.

بهادری در پایان خاطرنشان کرد: انگیزه روانی برای فرزندآوری درونی است و تنها با مشوق‌های اقتصادی ایجاد نمی‌شود. نیاز به رویکردی جامع وجود دارد که اضطراب‌ها را کاهش دهد و جنبه‌های مثبت والدگری را برجسته کند. مشاوره‌های پیش از ازدواج و فرزندآوری، آموزش فواید روانی و فرهنگ‌سازی امیدآفرین کلیدی‌ترین راهکارها هستند که با اجرای بهتر آن‌ها می‌توان انگیزه روانی زوج‌های جوان برای فرزندآوری را افزایش داد.

انتهای خبر/فیروزبخت